Түркістан облысы өңірі – көне тарих пен рухани мұраға бай өлке. Сол байтақтың қойнауында ғасырлар сырын ішіне бүккен, әлі күнге дейін халық жадында қасиетті орын ретінде сақталып келе жатқан тарихи ескерткіштердің бірі – Қызыр мұнарасы. Бұл мұнара Түркістан облысы, көне Сайрам қаласының аумағында орналасқан.
Зерттеушілердің мәліметінше, Қызыр мұнарасының бастапқы биіктігі 10,5 метр болған. Алайда уақыт өте келе болған жер сілкіністері мен табиғи құбылыстардың әсерінен мұнара қатты мүжіліп, бүгінгі күнге дейін шамамен 5 метрге жуық бөлігі ғана сақталған. Мұнара табанының диаметрі 2,5 метр шамасында.
Сәулеттік тұрғыдан алғанда, Қызыр мұнарасы өзіндік ерекшелігімен көзге түседі. Оның жоғарғы бөлігі өрнектеліп қаланған кірпіштерден, сондай-ақ жан-жаққа бағытталған аркалы ойықтардан тұрады. Мұнараның ішкі құрылымында жоғары көтерілетін баспалдақ болған, ол ағаш тіреулер мен ортасындағы кірпіш тірекке бекітілген. Бұл құрылым ортағасырлық құрылыс техникасының дамығандығын айғақтайды.
Мұнара атауының өзі халық санасындағы терең сенімдермен тығыз байланысты. Қызыр – ислам дүниетанымындағы ерекше тұлғалардың бірі, кей деректерде пайғамбар ретінде де аталады. Түрлі халықтардың танымында Қызыр әрқилы сипатқа ие: бір елдерде ол теңізге сапар шегушілердің қамқоршысы саналса, енді бірінде су иесі, ал кей нанымдарда өрттен, су тасқынынан, ұрлықтан, жылан шағудан сақтайтын пір ретінде қабылданған.
Қазақтың ауыз әдебиеті мен жыр мәтіндерінде Қыдыр ата, Қызыр ата және Ілияс кейде дербес үш тұлға ретінде, кейде бір-бірімен астасып суреттеледі. Мәселен:
«Қызыр ата, қырық шілтен; Қыдыр менен Ілияс; олар да болсын жолдасың»
немесе
«Қызыр, Ілияс жар болып, Қыдыр ата қолдасын»
деген жолдар соның дәлелі.
Ғалымдардың пайымдауынша, «Қыдыр» мен «Қызыр» бейнелері бастапқыда екі түрлі мифтік бастаудан шыққанымен, уақыт өте келе есімдерінің ұқсастығы мен қызметтерінің сәйкес келуіне байланысты бір бейне ретінде қабылдана бастаған.
Қазақ халқының ұғым-түсінігінде Қызыр – сәттілік пен бақ-берекенің иесі, көбіне иман жүзді, қарт кейпінде бейнеленеді. Ел аузындағы аңыздарға сенсек, Қызыр ата қарапайым адамдардың арасында жүріп, түрлі кейіпке ене алады. Көбіне кедей немесе жолаушы кейпінде көрініп, адамдардың адамгершілігін, қонақжайлығын сынайды.
Сондықтан қазақы дүниетанымда кез келген адамға – бай-кедейіне, киіміне, түр-тұлғасына қарамай – құрмет көрсету, қонақжай болу ерекше мәнге ие. Осы түсініктен туындаған халық даналығы – «Қырықтың бірі Қыдыр» деген сөз. Бұл тіркес тек діни сенімді ғана емес, терең моральдық қағиданы да білдіреді.
Қызыр мұнарасы орналасқан Сайрам қалашығы – Оңтүстік Қазақстандағы ең көне елді мекендердің бірі. Ол Сайрамсу өзенінің бойында, қазіргі Шымкент қаласынан небәрі 10 шақырым қашықтықта орналасқан.
Ерте орта ғасырларда, шамамен ІХ–ХІІ ғасырлар аралығында, Сайрам қаласының орнында әйгілі Испиджаб қаласы болған. Испиджаб атауы алғаш рет 629 жылы қытай саяхатшысы әрі ғалымы Сюань-Цзяннің географиялық еңбектерінде кездеседі.
Ал «Сайрам» атауының өзі 1221 жылы қытай сопысы Чан-Чуннің Шыңғысхан ордасына жасаған саяхаты туралы жазбаларында алғаш рет аталады.
Испиджаб–Сайрам қаласы өз заманында Шаш (Ташкент) пен Шымкентті байланыстыратын маңызды керуен жолының бойында орналасқан. Бұл қала тек сауда-кәсіп орталығы ғана емес, сонымен қатар сол өңірдегі жазық дала аймақтарына ислам дінін таратудағы басты рухани орталықтардың бірі болған.
VII–XIII ғасырлар аралығында, араб шапқыншылығы кезеңінде, Сайрам қаласы екі бөліктен тұрған: ішкі қала және шахристан. Алайда X ғасырдың өзінде-ақ ішкі қала қирап, оның нақты орналасқан жері бүгінгі күнге дейін анықталмаған.
Ал шахристан XV–XIX ғасырлар аралығында ауылдың орталық бөлігінде, Сайрамсу өзенінің оң жағалауында, табиғи төбенің үстінде орналасқан. Оның аумағы 20 гектарға жуық болған. Шахристан айналасындағы жерден 5–10 метр биікте орналасып, айналасы балшықтан соғылған қалың дуалдармен қоршалған. Дуалдардың ені 8–10 метрге дейін жеткен.
Қорғанның төрт жағына бағытталған төрт қақпасы болған. Әр қақпаның маңында соғыс кезінде пайдалануға арналған, мал суаратын үлкен хауыздар салынған. Себебі жаугершілік заманда қала тұрғындарымен бірге мал да қамал ішіне кіргізілген.
Қызыр мұнарасы – тек сәулет ескерткіші ғана емес, қазақ халқының рухани дүниетанымы, сенімі мен тарихын бойына жинақтаған киелі нысан. Ол Сайрамның сан ғасырлық шежіресін үнсіз баяндайтын, өткен мен бүгінді жалғайтын рухани көпір іспетті.
Осындай тарихи-мәдени мұраларды сақтау, зерттеу және келер ұрпаққа жеткізу – баршамыздың ортақ міндетіміз. Қызыр мұнарасы сол міндеттің маңызын еске салып тұрғандай, ғасырлар бойы Сайрам төрінде асқақтап тұр.
