Түркістан облысындағы киелі жерлердің бірі — Үкаша ата қабірі орналасқан кесене. Оның мазары Түркістан қаласынан солтүстікке қарай 35 шақырым жерде Бабайқорған ауылының солтүстігінде орналасқан.
Халық аузында сақталған аңыз-әңгімелерде Үкаша ата Мұхаммед Пайғамбардың (с.а.у.) сахабаларының бірі ретінде кеңінен танылады. Ол ислам тарихында тек дін жолындағы тұлға ғана емес, сонымен қатар мұсылмандардың ержүрек әскери қолбасшысы, айрықша қайсар батыр ретінде сипатталады. Аңыздарда Үкаша атаның ерекше қасиеттерге ие болғаны айтылады: шапқан қылыш өтпейтін, атылған оқ дарымайтын, алып денелі, жаужүрек жауынгер болған деседі. Бұл сипаттар халықтың оның тұлғасына деген терең құрметі мен сенімінен туындаған.
Үкаша сахаба туралы әңгімелерде оның қазақ даласына ислам дінін алғаш жеткізген тарихи тұлғалардың бірі екені ерекше аталады. Ол Пайғамбарымыздың (с.а.у.) ең сенімді серіктерінің қатарында болып, исламды тарату жолында аянбай қызмет еткен деген сенім бар. Кейбір деректер мен аңыздарда Үкаша атаның түркі тайпаларының бірінен шыққаны айтылады, бұл оның есімінің түркі халықтары, соның ішінде қазақ жұрты арасында кең таралуына негіз болған.
Қазақ шежіресінде де Үкаша атаның орны айрықша. Ол шежірелік танымда бастауында тұрған Әнес сахабалармен қатар аталып, ислам өркениеті мен түркі дүниесінің рухани байланысын айқындайтын тұлға ретінде көрінеді. Дегенмен, кеңестік дәуірде діни тұлғалар мен ислам тарихына қатысты есімдер халық жадынан біртіндеп ығыстырылып, Үкаша сахаба есімі ресми тарихта көмескі тарта бастады. Соған қарамастан, халықтың рухани санасында ол «Үкаша ата», «Үкаша әулие» деген атпен сақталып, қасиетті, киелі тұлға ретінде ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отыр.
Осылайша, Үкаша ата бейнесі – тарихи дерек пен халықтық аңыздың тоғысқан тұсында қалыптасқан, қазақ даласындағы ислам мәдениеті мен рухани дәстүрінің терең тамырын көрсететін ерекше тұлға.
Бірқатар деректерде Үкаша сахабаның ешқандай да аңыз емес екені айтылған. Ол Пайғамбардың (с.а.у.) жақын серігі, қасында бірге жүрген аяулы сахабасы болғандығын көрсетеді. Пайғамбар сахабасы — Әли Мұхаммед (с.а.у.) алдында жүретін қорғаушысы болса, Үкаша ата оның арқа тұсында жүретін оққағары болған екен. Мұхаммед (с.а.у) өмірден өтер сәтінде: «Кімде-кім Үкашаның жүзіне қараса, сол адамға тозақ оты харам болады» дегенді айтады. Енді бір деректе Мүбәрак әулиенің қасиетті қаны аяқ асты болмасын деген оймен денесімен қоса қаны шашыраған жері көміліп қабірге айналдырылған.
Қазіргі таңда Үкаша ата қабірі бүкіл түркі жұрты мінәжат қылып, тәуәп жасайтын зиярат орнына айналған. Үкаша ата дегенде, ең әуелі жұрттың есіне тау басындағы құдық еске түседі. Тау басындағы құдықтың пайда болуына қатысты сұрақтың жауабы да тарихи шығармалардан алынған. Мұнда келген әрбір адам бірінші Үкаша атаның қабірі орналасқан кесенеге кіріп, құран оқиды. Одан кейін барып тау басындағы құдықтан су алады. Кереметке толы құдық пен сахабаның қабірі жатқан кесене жайлы аңыз-әфсана бұрнағы уақытта жыр-дастандар арқылы кеңінен таралған. Тарихшы Мұхтар Қожа Үкаша ата туралы мынандай деректер айтады.
«Үкаша атаны жау жеңе алмаған, ешбір пенденің оғы өтпейді, қылышы кеспейді екен. Жаулары айла жасап оның әйелін алдап сахабаның осал жерін біліп алыпты. Үкаша ата тек таң намазын оқыған кезде қорғансыз болады екен. Оны білген кәпірлер таң намазын оқып отырған кезде басын қылышпен шауыпты. Жансыз басты періштелер домалатып қырдың етегіне жеткізіпті. Сол жер қақ айырылып құдық болып Үкаша ата басы оған түсіп жер асты өзен арқылы Мұхаммед Пайғамбарға (с.а.у.) жетіпті. Сахабаның қаны тамған жердің бетіне саздан ұзындығы 21 м белгі соғылған. Зияратқа барғандарға әулиенің шырақшылары Үкаша атаның басы домалап түскен құдықты, атаның түйесінің ізі қалған тасты көрсетеді. Зияратшылар осы құдыққа кезекпен шелек салып су алуға әрекет етеді. Су біреулерге беріледі, біреулерге қанша мәрте шелек салғанымен бір тамшы су ілінбейтіні бар. Мұны шелек тастап отырған адамның күнәсіне балап түсіндіреді», — дейді тарихшы
Үкаша ата құдығы – халық сенімі мен рухани мұраның алтын арқауы
Қазақ даласында ғасырлар бойы қалыптасқан рухани құндылықтар мен халықтық сенімдер жүйесінде қасиетті орындардың алар орны айрықша. Солардың бірі – Түркістан өңірінде орналасқан, ел арасында ерекше құрметке ие Үкаша ата бейіті мен оның жанындағы қасиетті құдық. Бұл мекен тек тарихи нысан ғана емес, сонымен қатар халықтың діни танымы, рухани тазару жолындағы сенімі мен үмітінің көрінісі ретінде бағаланады.
Халық аузында сақталған аңыз-әфсаналар мен кейбір деректерде Үкаша ата бейітінің жанындағы құдық суы жер асты арқылы Мекке қаласындағы қасиетті Зәмзәм бұлағымен байланысады деген түсінік бар. Әрине, бұл ғылыми тұрғыда дәлелденбегенімен, ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан бұл сенім құдықтың киелілігін арттыра түседі. Мұсылман қауымы үшін Зәмзәм суы – тазалық пен шипаның, Алланың мейірімінің белгісі. Сондықтан Үкаша ата құдығын да халық осы қасиетті бастаумен рухани тұрғыда сабақтастырады.
Құдықтың құрылымы да өзгеше. Оның тереңдігі шамамен 22–25 метрді құрайды. Ең басты ерекшелігі – құдықтың тік емес, спираль тәрізді болып келуі. Бұл – табиғи әрі адам қолымен жасалған құрылымдардың сирек кездесетін үлгісі. Құдықтан су алу оңай емес: шелекті төмен түсірген адамның әр жолы бірдей су ілінбейді. Осыған байланысты ел ішінде ерекше ырым қалыптасқан. Егер адам құдықтан су алып шығара алса, оны жолы ашық, бағы жанған, ниеті таза адам деп есептейді. Ал су шықпай қалса, адам өз ішкі жан дүниесіне үңіліп, тәубеге келуі керек деген түсінік бар.
Құдық басына келген зияратшылар Алладан тілек тілеп, күнәларының кешірілуін сұрайды, рухани тазарып қайтуды мақсат етеді. Бұл жер тек жеке адамның емес, тұтас қоғамның рухани сұранысын өтейтін орынға айналған. Әсіресе діни мерекелер мен қасиетті күндері құдық маңына еліміздің әр түкпірінен келген мұсылман жамағаты жиналып, дұға жасап, Құран бағыштайды.
Үкаша ата құдығы туралы халық арасында айтылатын тағы бір маңызды дерек – оның шипалық қасиеті. Ел аузындағы әңгімелерге сүйенсек, жаугершілік замандарда және кейінгі соғыс жылдарында жараланған адамдар осы құдықтың суына шомылып, дертінен айығып кеткен жағдайлар болған. Мұндай оқиғалар құдықтың қасиетіне деген сенімді одан әрі күшейтіп, оны үміт пен сауығудың символына айналдырды. Бұл – халықтық медицина мен діни сенімнің тоғысқан тұсы деуге болады.
Кесене мен құдықтың арақашықтығы шамамен бір шақырымдай. Зияратшылар әдетте алдымен Үкаша ата кесенесіне барып, дұға жасап, содан кейін жаяу жүріп құдық басына бет алады. Бұл жолдың өзі рухани дайындықтың, сабыр мен ниеттің сынағы іспетті қабылданады.
1990 жылдары ел тәуелсіздігімен бірге рухани құндылықтарға деген қызығушылық арта түскені белгілі. Сол кезеңде ауыл ақсақалдарының бастамасымен және халықтың қолдауымен Үкаша ата кесенесі мен құдық маңы қайта жөндеуден өткізіліп, абаттандырылды. Бұл жер тәубе ететін, дұға жасайтын қасиетті орынға айналып, халыққа қайта қызмет ете бастады.
Ал 1996 жылы Үкаша ата кешені ресми түрде облыстық Мәдениет басқармасының қарамағындағы «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығына берілді. Бұл шешім киелі орынның сақталуына, зерттелуіне және келешек ұрпаққа аманат ретінде жеткізілуіне үлкен мүмкіндік ашты. Қазіргі таңда бұл мекен діни туризмнің, тарихи-танымдық сапарлардың маңызды нүктелерінің біріне айналып отыр.
Қорыта айтқанда, Үкаша ата құдығы – тек су алынатын орын ғана емес, ол – сенім мен сабырдың, үміт пен рухани тазарудың нышаны. Халықтың ғасырлар бойғы жадында сақталған бұл киелі мекен қазақтың рухани мәдениетінің ажырамас бөлігі ретінде өз маңызын әлі де жоғалтқан жоқ.
