Әлқожа ата кесенесі – Түркістан қаласының тарихи-мәдени мұрасының бірегей ескерткіші. Ол XII-XIV ғасырларда тұрғызылған және Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне көрінісі жағынан ұқсастығымен ерекшеленеді. Кесене Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен шығысқа қарай шамамен 2,5 шақырым қашықтықта орналасқан. Әлқожа ата кесенесі тарихта Қожа Ахмет Ясауидің күйеу баласы ретінде белгілі болған тұлғаның құрметіне салынған.
Әлқожа ата тарихи деректерде әртүрлі жолдармен сипатталады. Ясауи әулетінің шежіресі – «Насабнамада» – Әлқожа атаны кейде Ахмет Ясауидің туған ағасы Садыр шайхтың ұлы, кейде Артық шайхтың ұлы деп береді. Сонымен қатар, оның есімі Әбд әл-Мәлік деп жазылған, бірақ халық арасында оны «Әли қожа» деп атайды.
Әлқожа ата кесенесі тарихи деректерде ерекше мәртебелі адамдардың қабірі ретінде сипатталады. Кесене екі негізгі бөлімнен тұрады: қабірхана және жамағатхана (зияратхана мен гурхана). Бұл екі бөлменің әрқайсысы күмбезбен жабылған, олардың құрылымы XI-XII ғасырдан бері белгілі болған дәстүрге сай салынған. Кесененің екі күмбезді композициясы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің сәулеттік үлгісімен үндеседі.
Кесененің ішкі интерьері мен сәулеттік шешімдері кейбір тұстарда XIII ғасырдағы стильді еске түсіреді. Мысалы, төбе жабынындағы жарты күмбездер, терезелі қырлы барабандар мен рама тәрізді қалау тәсілдері ХV ғасырдан кейінгі сәулетте сирек кездеседі. Алайда XIII ғасырдағы кең қабырғалық нишалар кесенеде қолданылмаған, сонымен бірге екі бөлмені жалғастырып тұрған терең нишаның төбе қалау тәсілі күрделі әрі бірегей болып табылады.
Әлқожа ата кесенесі бірнеше рет жөндеуден өткен және ХХ ғасырға дейін сақталған. 1947 жылы кесенені толық зерттеген В.В.Константинова құрылыс кезеңдерін үшке бөлді: алғашқы кезеңде ХV ғасырда бір бөлмелі қабірхана салынып, кейін ХVІІІ ғасырда мешіт бөлмесі қосылып, махаллә мешітіне айналған.
Кесененің алғашқы фотосуреті 1912 жылы А.И.Добромысловтың еңбегінде жарияланған. 1997-1999 жылдары «Қазқайтажаңғырту» РМК мекемесі ескерткішті толық қалпына келтірсе, 2014 жылы қайта жөндеу жұмыстары жүргізілген.
Кесене екі негізгі бөлмеден тұрады: қабірхана және жамағатхана. Екі бөлме де күмбезбен жабылған, ал төрт жағынан терезе ойықтары орнатылған. Қабырғалары күйген кірпіштен қаланған және бастырмасы айнала төрт қырланып жасалған.
Қазіргі таңда Әлқожа ата кесенесі Түркістан қаласының рухани-мәдени орталығында орналасқан. Кесене «Керуен сарай» көп функционалды туристік кешеніне жақын болғандықтан, алдағы жылдары туристер мен зиярат етушілер үшін тартымды нысанға айналуға толық мүмкіндік бар. Қазіргі уақытта кесене аумағын абаттандыру жұмыстары қарқынды жүргізілуде. Бұл ескерткіш республикалық маңызы бар тарих және мәдениет нысаны ретінде қорғалуда.
Әлқожа атаның есімі қазіргі күні өз шежілерін Әбд әл-Мәліктен (Әли қожа атадан) бастайтын қожалардың жеке әулеттерінде сақталған. Бұл әулеттерде 1517-1518 жылдары Түркістанда әкім болған шайбанилік Көшім ханның ұлы Абдулла сұлтанның мөрімен бекітілген «Насабнама» қолжазбасы сақталған.
Әли қожа атаның қабірі жайлы деректер XIX ғасырда да кездеседі. Мысалы, Ахмет Кенесариннің 1889 жылы басылған «Султаны Кенесары и Сыздык» атты еңбегінде Сыздық сұлтанның 1864 жылы өз қолымен Әлқожа ата мазары түбіндегі баққа барып ат шалдырғаны туралы баяндалады.
Әлқожа ата кесенесі Түркістанның мәдени және рухани өміріндегі маңызды ескерткіштердің бірі болып табылады. Ол тек тарихи тұлғаның құрметіне тұрғызылған ғана емес, сонымен қатар сәулет өнері мен дәстүрлі құрылыс әдістерінің тамаша үлгісі ретінде бағаланады. Кесененің тарихи шежірелері мен сәулеттік шешімдері қазіргі зерттеушілер мен туристер үшін қызықты зерттеу нысаны болып отыр.
