Әжі Сапа ата кесенесі – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген, қазақ даласындағы дәстүрлі сәулет өнерінің көрнекті үлгілерінің бірі. Бұл киелі нысан Созақ ауданына қарасты Созақ ауылының дәл орталығында орналасқан. Ғасырлар бойы ел жадында сақталып, халықтық аңыз-әңгімелермен астасып келген кесене өңірдің рухани-мәдени өмірінде айрықша орын алады.
Халық аңызы бойынша, бұл кесенеде жерленген Әжі Сапа ата – ислам дінін берік ұстанған, тақуалығымен, сабырлылығымен танылған тұлға. Ел ішінде айтылатын әңгімелерге сүйенсек, ол Меккеге қажылық сапарды жаяу атқарып барып, аман-есен оралған. Осындай ерекше ерлігі мен діни адалдығы үшін оның есімінің алдына «қажы» сөзінен тараған «әжі» деген құрметті атау қосылып, халық арасында Әжі Сапа ата деп аталып кеткен.
Қазақ қоғамында қажылық сапарды жаяу орындау – үлкен рухани күш пен төзімділікті талап ететін іс ретінде бағаланған. Сондықтан Әжі Сапа атаның есімі уақыт өте келе тек жеке адамды ғана емес, дінге деген беріктік пен адамгершілік құндылықтардың символына айналған.
Кесене дәстүрлі ортағасырлық сәулет үлгісінде салынған. Құрылыста шикі кірпіш пайдаланылып, сырты сылақпен өңделген. Бұл тәсіл оңтүстік өңірлерге тән құрылыс дәстүрін көрсетеді және ғимараттың табиғи климатқа бейімделуіне мүмкіндік берген.
Кесененің қабырғалары сегіз қырлы болып қаланған. Бұл пішін исламдық сәулет өнерінде жиі кездесетін, символдық мәні бар архитектуралық шешімдердің бірі саналады. Сегіз қырлы негіздің үстіне конус тәріздес биік мұнара (күмбез) тұрғызылған. Мұнараның биіктігі мен үйлесімді пропорциялары кесенеге айрықша сән беріп, алыстан көз тартатын ескерткішке айналдырады.
Күмбездің ішкі құрылымында үш қатар болып орналасқан, арақашықтықтары бірдей қырланған ағаштар бар. Бұл ағаш элементтер күмбезді берік ұстаумен қатар, ішкі кеңістіктің акустикасын жақсартуға және салмақты біркелкі бөлуге қызмет етеді. Мұндай құрылымдық шешімдер сол кезеңдегі құрылыс шеберлерінің жоғары тәжірибесі мен инженерлік ой-өрісін айғақтайды.
Кесенеге кіретін есік оңтүстік бөлігінде орналасқан. Бұл да исламдық сәулет дәстүріне сай келеді, себебі оңтүстік бағыт ғимараттың ішкі кеңістігін жарықпен қамтамасыз етуге қолайлы болған. Кесененің ішкі бөлігі аса кең болмаса да, жинақы әрі үйлесімді түрде жоспарланған.
Орталық бөлігінде шикі кірпіштен қаланған қабыртас (сағана) тұр. Ол – Әжі Сапа атаның мәңгілік тыныс тапқан орнын білдіретін негізгі элемент. Қабыртастың қарапайымдылығы мен әшекейдің аздығы сопылық дүниетанымға тән қарапайымдылық пен фәни дүниеден безуді көрсетеді.
Әжі Сапа ата кесенесі – тек сәулет ескерткіші ғана емес, сонымен қатар жергілікті халық үшін қасиетті зиярат орны. Мұнда адамдар келіп, ата-бабалар рухына тағзым етеді, дұға жасап, тілек тілейді. Кесене ауыл өмірінің рухани орталығына айналып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан дәстүрлердің сақталуына ықпал етіп келеді.
Сонымен қатар, бұл нысан Түркістан өңіріндегі тарихи-мәдени туризмнің дамуына да үлес қосады. Кесене арқылы келушілер қазақ халқының діни наным-сенімдерімен, сәулет өнерімен және тарихи жадымен тереңірек таныса алады.
Әжі Сапа ата кесенесі – өткен мен бүгінді жалғап тұрған, қазақ даласындағы рухани мұраның жарқын үлгісі. Оның аңызға толы тарихы, өзіндік сәулеттік шешімі және халық санасындағы орны бұл ескерткіштің құндылығын арттыра түседі. Осындай киелі орындарды сақтау, зерттеу және насихаттау – ұлттық тарих пен мәдениетті құрметтеудің маңызды бөлігі болып табылады.
