Қазақстан жері – ежелден өркениеттер тоғысқан, дін мен мәдениет, білім мен руханият қатар дамыған қасиетті мекен. Сол рухани қазынаның аса көрнекті жәдігерлерінің бірі – Түркістан облысы, Сайрам ауданында орналасқан Ибраһим ата кесенесі. Бұл ескерткіш тек сәулет өнерінің үлгісі ғана емес, күллі түркі жұртына ортақ сопылық ілімнің, діни-ағартушылық дәстүрдің және халықтық дүниетанымның айнасы іспетті.
Ибраһим ата кесенесі Сайрам ауданының солтүстік-батыс бөлігінде, Ақсу ауылына апаратын жол бойындағы биік төбеде орналасқан. Орналасқан жерінің өзі бұл мазардың айрықша құрметке ие болғанын аңғартады. Көне Сайрам – орта ғасырларда ислам мәдениетінің ірі орталығы болған қала. Дәл осы өңірде көптеген ғұлама ғалымдар, дін қайраткерлері мен сопы-ұстаздар өмір сүріп, халыққа ілім таратқан.
Қазақстан мәдениеті мен тарихының архитектуралық ескерткіші ретінде танылған Ибраһим ата кесенесі мемлекет тарапынан қорғалатын рухани мұра саналады.
Кесене иесі Ибраһим ата – Оңтүстік Қазақстан жерінде сопылық ілімді кеңінен таратқан, діни көсем әрі уағызшы, халық арасында әулиелігімен танылған тарихи тұлға. Ол – күллі түркі әлеміне мәшһүр Қожа Ахмет Ясауидің әкесі. Ибраһим ата өз дәуірінде сауатты, көзі ашық, діни білімді терең меңгерген адам болған.
Аңыздар мен тарихи деректерде оның әулиелік, көріпкелдік, емшілік қасиеттері болғаны айтылады. Ол мұқтаж жандарға қол ұшын беріп, тақуалық ғұмыр кешіп, мыңдаған мүриттерге ұстаздық еткен. Халықтың оған деген ықыласы мен сенімі оның рухани беделінің жоғары болғанын көрсетеді.
Ибраһим атаның қабірі үстіне салынған кесене алғаш рет XVI–XVII ғасырларда бой көтерген. Алайда уақыт өте келе түрлі табиғи және әлеуметтік себептермен құрылыс қирап қалған. XIX ғасырда кесене қайта тұрғызылып, халық зиярат ететін қасиетті орынға айналды.
XX ғасырдың 50-жылдары орын алған күшті жер сілкінісі кесене күмбезінің қайтадан құлауына себеп болды. Кейін ол қалпына келтіріліп, төбесі ақ жапырақты қаңылтырмен жабылып, ортасына сүйір ұшты мұнара орнатылды. Бұл өзгерістер кесененің сәулеттік келбетіне өзіндік ерекшелік берді.
Кесене құрылымында дәстүрлі исламдық сәулет өнерінің белгілері айқын байқалады. Солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс бөліктерінде терең емес, сүйір ұшты текшелері бар порталдар орналасқан. Жалпы архитектурасы қарапайым болғанымен, рухани мағынасы мен тарихи салмағы өте зор.
Бұл мазар көне дәуірден сақталған күмбезді құрылыстардың қатарына жатады және өңірдегі басқа діни ескерткіштермен үндесіп жатыр.
Ибраһим атаның жары Қарашаш ана (кей деректерде Айша деп аталады) – елге қадірлі, ақылды, парасатты жан болған. Қожа Ахмет Ясауи Сайрамда дүниеге келіп, алғаш білімді сол жерде алған. Оның жастық шағы да осы өңірде өткен.
Шежірелік деректер бойынша, Ибраһим атаның арғы тегі Мұхаммед пайғамбардың інісі әрі күйеу баласы Әзіреті Әлидің Мұхаммед Ханафия атты ұлынан тарайды. Бұл дерек 1990-жылдардың басында Сайрам қаласындағы ескі үйдің қабырғасынан табылған алты метрлік Қытай қағазына жазылған қолжазбада көрсетілген. Қолжазбаны жергілікті тұрғын Саидикрам Саидакбаров тауып, кейін ол жеке кітапша болып жарық көрген. Онда Қожа Ахмет Ясауидің жастық шағы мен алғашқы ұстазы туралы бұрын белгісіз болған тың мәліметтер берілген.
Ибраһим ата кесенесі – халық үшін тек тарихи ескерткіш емес, киелі, әулиелі орын. Ел арасында бұл жер рухани азық беретін, арман-тілектер қабыл болатын, адасқанға жол көрсететін, науқасқа шипа дарытатын қасиетті мекен деп есептеледі.
Кесене қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен дүниетанымының, уақыт пен кеңістіктегі рухани сабақтастығының айқын көрінісі.
Ибраһим ата кесенесі – ғасырлар қойнауынан жеткен баға жетпес мұра. Ол сопылық ілімнің, исламдық ағартушылықтың және түркі руханиятының символы ретінде бүгінгі ұрпаққа қызмет етіп келеді. Қазіргі таңда бұл кесенеге зиярат етушілердің қатары азайған жоқ. Қасиетті орын өткен мен бүгінді жалғап, болашаққа бағыт беретін рухани темірқазық болып қала береді.
