Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың V отырысында тарихи мұраларды қорғау мәселесіне ерекше тоқталған болатын. Президент тапсырмаларын жүзеге асыру аясында Түркістан облысында ауқымды жобалар мен бастамалар іске асырылуда.
Бүгінде республика бойынша 25 мыңнан астам тарихи мұра объектісі есепке алынған болса, оның 1792-сі Түркістан облысының үлесінде. Аталған нысандардың ішінде халықаралық маңызы бар 1 ескерткіш бар. Ол – өңірдің басты туристік нысаны әрі ЮНЕСКО-ның әлемдік мәдени мұра тізіміне енгізілген Қожа Ахмет Ясауи кесені. Сонымен қатар облыста республикалық маңызы бар 40, жергілікті маңызы бар 403 тарихи-мәдени мұра объектісі және алдын ала есепке алу тізімінде тұрған 1348 нысан бар.
Тарихи-мәдени мұра саласындағы жұмыстарды үйлестіру мақсатында облыста 2006 жылы «Тарихи-мәдени мұраны қорғау, қалпына келтіру және пайдалану жөніндегі орталық» құрылған. Бүгінде аталған орталық тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау, сақтау, насихаттау бағытында жүйелі жұмыстар жүргізіп келеді. Президенттің қолдауымен Түркістан қаласына ерекше мәртебе берілуі тарихи-мәдени мұраларды қорғау және сақтау ісін жаңа деңгейге көтерді.
2013 жылдан бастап осы мәдени мұраларға қорғау міндеттемелерін рәсімдеу жұмыстары жүргізілді. Бүгінде 429 мәдени мұралардың меншік иелері және пайдаланушыларымен қорғау міндеттемелері рәсімделген. 2024 жылы облыстық бюджеттен қаржы бөлініп, алдын ала есепке алу тізіміндегі 32 мәдени мұра объектісіне заңнама талаптарына сай ғылыми сараптама жүргізілді. Қазіргі таңда сараптама қорытындысы негізінде 32 нысанды жергілікті маңызы бар тарихи-мәдени мұралардың мемлекеттік тізіміне енгізу бойынша қаулы жобасы дайындалуда.
Сондай-ақ 2024 жылы жергілікті тізімге енгізілген «Қызыл көпір, ХІХ ғасыр» тарих және мәдениет ескерткішінің сақталуын қамтамасыз ету мақсатында қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. 2025 жылға арналған ғылыми-реставрациялық жұмыс жоспарына сәйкес Түркістан облысындағы 5 нысанда тиісті жұмыстар аяқталды. Атап айтқанда, Сауран археологиялық сәулеттік кешені, Ежелгі Түркістан қалашығы, Отырар қалашығы, Аппақ Ишан сәулет кешені және Шамет Ишан мешіт-медресесіндегі реставрациялық жұмыстар жүргізілді. Бүгінде облыстағы ғылыми-реставрациялық жұмыстар ескерткіштердің жағдайына алдын ала жүргізілген мониторинг негізінде жүзеге асырылуда. Осы орайда Созақ ауданы, Құмкент ауылында орналасқан Баба Түкті Шашты Әзіз кесенесіне реставрация жүргізу қажеттілігі анықталып, нысан 2026 жылға арналған тарих және мәдениет ескерткіштеріндегі ғылыми-реставрациялық жұмыстар жоспарына енгізілді.
Мәдени мұра объектілерінің жай-күйін сақтау жұмыстары тұрақты бақылауда. 2024 жылы 5 тарихи-мәдени ескерткіштің (Ақмешіт үңгірі, Отырар қалашығы, Оқсыз қалашығы, Сауран қалашығы, Ұзын ата кесенесі), ал 2025 жылы 27 объектінің қорғау аймағы бекітілді. Сонымен қатар «Ежелгі Түркістан қалашығының тарихи аумағында қалыптасқан ескерткіштер» атауымен 14 объектіні қамтитын жалпы аумағы 88,7 гектарды құрайтын буферлі аймақ белгіленді. Аталған аумаққа Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Есім хан кесенесі, Рәбия Сұлтан Бегім кесенесі, Қылует жер асты мешіті, Шығыс моншасы, Жұма мешіті, Шілдехана, Тәуке хан кесенесі, Цитадель қамал қабырғасы мен қақпасы, казарма, Ежелгі Түркістан қалашығы, Күлтөбе қалашығы еніп отыр. Бұл шаралар ескерткіштердің нақты шекарасын айқындап, олардың жойылып кетуінің және заңсыз құрылыс жүргізілуінің алдын алуға мүмкіндік береді.
Айта кетейік, Түркістан облысы – Қазақстанның рухани астанасы ретінде ел тарихында ерекше маңызға ие. Бұл аймақ ежелгі мәдениет ошақтарының бірі, бай тарихи мұралардың, ерекше сәулет өнерінің, рухани және ғылыми дәстүрлердің тоғысқан жері болып саналады. Облыстың әлеуетін толыққанды пайдалану үшін, тарихи ескерткіштерді сақтап, олардың негізінде ғылым мен білімді ілгерілету, жергілікті және ұлттық деңгейдегі ғылыми жетістіктерді насихаттау маңызды қадамдардың бірі.
Қазақстанда ғылымның дамуындағы жаңа кезең аймақтық деңгейде инновациялық көзқарастарды талап етеді. Бұл әсіресе Түркістан облысына қатысты, себебі тарихи ескерткіштер тек мәдени мұра емес, олар ғылым, білім, туризм және экономика үшін де үлкен ресурстар болып табылады. Аймақта тарихи ескерткіштердің көптігі мен олардың ерекше маңыздылығы ел ішіндегі және шетелдегі ғалымдардың назарын аударып отыр.
Ғылымды дамытуда тарихи ескерткіштер ерекше рөл атқара алады. Олардың әрқайсысы тек мәдени-тарихи құндылық қана емес, зерттеу объектісі ретінде де маңызға ие. Мәселен, Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі тек туристік нысан ғана емес, сондай-ақ ортағасырлық сәулет, инженерлік өнер мен ислам дінінің дамуын зерттеу үшін құнды мұра. Осындай нысандарды зерттеу ғылымның бірнеше саласын, соның ішінде археологияны, этнографияны, тарихты, өнертануды және инженерияны ілгерілетуге мүмкіндік береді.
Ғылыми тұрғыдан қарағанда, тарихи мұраларды зерттеу тек қана жаңа деректерді ашу ғана емес, сонымен қатар оларды сақтап қалу технологияларын әзірлеуге мүмкіндік береді. Бұл жерде заманауи ғылымның әдістері мен құралдары үлкен рөл атқарады. Лазерлік сканерлеу, 3D-модельдеу және материалтану әдістері ескерткіштердің сақталуын қамтамасыз етіп қана қоймай, оларды қалпына келтіру жұмыстарын дәл жүргізуге мүмкіндік береді.
Аймақтағы тарихи мұралар тек ғылыми зерттеулер үшін ғана емес, сондай-ақ білім беру саласында да үлкен рөл атқара алады. Мектептер мен университеттерде Түркістан облысының тарихы мен мәдениеті туралы арнайы курстар енгізу, студенттерді тарихи ескерткіштерді зерттеуге қатыстыру сияқты шаралар аймақтық патриотизмді дамытуға және болашақ ұрпақтың рухани-мәдени санасын қалыптастыруға ықпал етеді.
Сонымен қатар, цифрлық технологияларды пайдалана отырып, тарихи мұраларды қолжетімді ету керек. Мысалы, виртуалды экскурсиялар мен мультимедиалық платформаларды құру арқылы мектеп оқушылары мен студенттерге тарихи нысандар туралы қызықты және ақпараттық материалдар ұсынуға болады.
Туризм – Түркістан облысы үшін экономиканы дамытудың басты бағыттарының бірі. Тарихи мұралар бұл тұрғыда негізгі ресурстар болып табылады. Ғылыми тұрғыдан тарихи нысандарды зерттеу мен туризмді дамыту арасында тікелей байланыс бар. Заманауи туристер тек көркем жерлерді аралап қана қоймай, олардың тарихы мен маңыздылығы туралы терең білім алғысы келеді. Бұл тұрғыда, ғылыми зерттеулердің нәтижелерін экскурсия бағдарламаларына енгізу, тарихи нысандар туралы көрмелер ұйымдастыру, интерактивті музейлер ашу маңызды.
Сонымен қатар, тарихи-мәдени туризмді дамыту үшін инфрақұрылымды жетілдіру қажет. Бұл туристік маршруттар құру, тарихи ескерткіштерге апаратын жолдарды жақсарту, ақпараттық-тақырыптық стендтер орнату сияқты шараларды қамтиды. Туризм арқылы тарихи мұраларды ілгерілету облыс экономикасына айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.
Түркістан облысының тарихи-мәдени мұралары – Қазақстанның бай тарихи болмысының айқын көрінісі. Бұл мұраларды сақтау және дамыту тек мәдени құндылықтарды қорғау ғана емес, сонымен қатар ғылым, білім және туризм салаларының дамуына серпін береді. Облыстың тарихи ескерткіштері Қазақстанның рухани орталығы ретінде аймақтық және халықаралық деңгейде маңыздылығын арттыруға мүмкіндік береді. Аймақтағы тарихи нысандарды ғылыми тұрғыдан зерттеу олардың маңызын арттырып қана қоймай, оларды сақтау мен қайта жаңғырту технологияларын жетілдіруге жағдай жасайды. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Отырар қалашығы, Сауран сияқты ескерткіштерді заманауи зерттеу әдістерімен зерттеу олардың тарихи мәнін толық ашуға көмектеседі. Бұл жұмыстарды жүзеге асыру үшін аймақтағы жас ғалымдар мен зерттеушілерді қолдау ерекше маңызды. Осы мақсатта жоғары оқу орындарында тарихи-мәдени мұраларға бағытталған ғылыми-зерттеу жобаларына қолдау көрсету қажет.
Халықаралық ынтымақтастық та Түркістан облысының дамуында үлкен рөл атқарады. Аймақтағы тарихи ескерткіштерді зерттеу, сақтау және насихаттау бойынша ЮНЕСКО сияқты халықаралық ұйымдармен әріптестік орнату маңызды. Бұл тарихи мұраларды әлемдік деңгейде танытып қана қоймай, өңірге шетелдік инвестициялар мен туристерді тартуға да ықпал етеді.
Сонымен қатар, тұрғындар арасында тарихи мұраларға деген құрметті арттыру мақсатында ақпараттық-түсіндіру жұмыстары қажет. Әлеуметтік желілер, БАҚ арқылы тарихи нысандардың маңыздылығын насихаттау және интерактивті білім беру жобаларын ұйымдастыру аймақтың мәдени-ғылыми имиджін қалыптастыруға септігін тигізеді.
Аймақтың экономикалық және туристік әлеуетін арттыру үшін туризмді дамыту шараларын жүзеге асыру қажет. Туристерге тарихи ескерткіштер туралы ғылыми тұрғыдан түсіндірме беретін экскурсиялар, виртуалды турлар және интерактивті музейлер ашу бұл бағытта үлкен жетістіктерге жеткізеді.
Жалпы алғанда, Түркістан облысын дамыту үшін тарихи мұраларды ғылым, білім және туризм салаларымен тығыз байланыста ілгерілету қажет. Бұл тек аймақтың ғана емес, бүкіл Қазақстанның мәдени, рухани және экономикалық дамуына ықпал етеді. Сәйкесінше, бұл жүйелі тәсіл Түркістанды ғылым мен мәдениет орталығына айналдырып, оның әлемдік деңгейдегі беделін арттырады.
