Қосым баба кесенесі – Түркістан облысы, Бәйдібек ауданына қарасты Шаян ауылының оңтүстігінде, мазар ішіндегі биіктеу қыратта орналасқан тарихи-рухани ескерткіш. Бұл киелі орын тек жергілікті халық үшін ғана емес, күллі өңірдің діни-тарихи санасында ерекше орын алатын нысандардың бірі. Кесене айналасындағы аңыз-әңгімелер, Қосым бабаның өмір жолы мен қызметі, сондай-ақ ескерткіштің сәулеттік ерекшеліктері оны маңызды туристік және мәдени бағытқа айналдырып отыр.
Қосым баба, шын есімі Сайд Ахмет (Сейдахмет), ислам тарихындағы ең құрметті әулеттердің бірінен тарайды. Ол Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) күйеу баласы, төрт халифаның бірі Әли (р.а.) мен Бибі Фатиманың ұрпағы саналады. Қазақ даласында мұндай тектен тараған әулиелер ерекше құрметке ие болған.
Тарихи деректер мен ауызша шежірелерге сүйенсек, Қосым баба XVII–XIX ғасырлар аралығында өмір сүрген. Бұл кезең қазақ халқы үшін күрделі де қилы заман еді. Ел ішінде жаугершілік жиі болып, әскерлер қосын-қосынға бөлініп соғысатын. Сол қосындардың бірін басқарған Сейдахметтің «Қосым баба» атануы да осы әскери басқарушылық қызметімен байланыстырылады. «Қосын» сөзі оның халық арасындағы лақап атына айналып, уақыт өте келе Қосым баба деген атпен кеңінен танылған.
Қосым баба жастайынан білімге құштар болып, сол дәуірдегі ислам ғылымының ірі орталықтары – Хиуа мен Самарқанд медреселерінде тәлім алған. Бұл қалалар Орта Азиядағы діни, ғылыми, мәдени орталықтар ретінде танымал еді. Сол жерде ол Құран, хадис, фиқһ, астрономия сияқты ғылым салаларын меңгерген.
Кейін Шаян өңіріне қоныс аударып, Сіргелі тайпалары арасында өмір сүрді. Мұнда ол дін уағыздаушы, жастарға білім үйретуші ұстаз ретінде танылды. Қосым баба Құран Кәрімді жатқа білетін қари болған, сондай-ақ жұлдыздарға қарап ауа райын болжай алғаны айтылады. Бұл қасиеті көшпелі өмір салтын ұстанған халық үшін аса маңызды еді.
Қосым бабаның бойында халық ерекше бағалаған тағы бір қасиет – емшілік пен көріпкелдік болған. Аңыздарда оның қарақұрт шаққан адамдарды емдеп жазғаны, түрлі дертке шипа бергені айтылады. Сонымен қатар ол адамдардың алдағы тағдырын болжай алатын көріпкел ретінде де танылған.
Ел аузында сақталған деректердің бірі – Қоқан ханы Құдиярдың болашақ өмірін дәл болжап беруі. Бұл оқиға Қосым бабаның көріпкелдік қабілетін айқындай түсетін мысал ретінде жиі айтылады.
Қосым бабаның өміріне қатысты ең әсерлі аңыздардың бірі – сары атты адам туралы хикая. Жас кезінде Қосым баба інісі Құлатаймен бірге ел аралап келе жатып, биік төбенің басынан қол бұлғап шақырған сары атты, түйе жүн шекпенді, сусар бөрікті адамды көреді. Екеуі сол төбеге барған кезде, Құран оқып отырған ақсақал мен екі жігітті кездестіреді.
Қосым баба да сол жерде Құран бағыштап, дұға жасайды. Кейін әлгі сары атты адамды сұрағанда, ақсақал:
«Ол – менің бабам. Сіздерге көрініп, шақырған сол кісінің аруағы еді» – деп жауап береді. Осы оқиғадан кейін Қосым баба үлкен құрметке ие болып, сол елге шақырылып, сый-құрмет көрсетілген. Бұл аңыз Қосым бабаның әулиелік дәрежесін халық санасында одан әрі биіктете түскен.
Қосым баба кесенесі сәулеттік тұрғыдан қарапайым болғанымен, тарихи мәні зор ескерткіш. Кесене жоспарда төртбұрышты, бір ғана бөлмеден тұрады. Өлшемі шамамен 3,5 × 3,5 метр. Құрылыста күйген қыш пайдаланылған, бұл сол дәуірдегі құрылыс дәстүріне тән.
Кесененің төбесі күмбезбен жабылған. Күмбез – ислам сәулет өнерінің маңызды элементі, ол руханият пен мәңгіліктің белгісі ретінде қабылданады. Қабырғаларының сырты цемент тәріздес тас үгінділерімен сыланған, бұл оны табиғи ортаға үйлестіріп тұр.
Бүгінде Қосым баба кесенесі – Бәйдібек ауданы мен жалпы Түркістан облысындағы маңызды туристік бағыттардың бірі. Тарихи маңыздылығы, әулие туралы аңыздар мен рухани атмосферасы туристердің, зияратшылардың қызығушылығын арттырып отыр.
Кесене тек діни нысан ғана емес, сонымен қатар өңірдегі сәулет өнерінің даму деңгейін көрсететін ескерткіш ретінде де бағаланады. Мұнда келген адамдар өткен тарихпен танысып қана қоймай, қазақ даласындағы ислам мәдениетінің терең тамырын сезіне алады.
Қосым баба кесенесі – руханият, тарих және сәулет өнері тоғысқан киелі мекен. Қосым бабаның өмір жолы, білімі, емшілік және көріпкелдік қасиеттері оны халық жадында әулие, дана тұлға ретінде сақтап қалды. Ал оның кесенесі бүгінгі күні өткен мен бүгінді жалғап тұрған құнды тарихи-мәдени мұра болып табылады.
